Ուկրաինական ճգնաժամը և Ղրիմի նոր կարգավիճակը չի կարող անհանգստություն չառաջացնել Ադրբեջանում, որտեղ առանց այդ էլ շատ են տասնամյակներով չլուծված խնդիրները: Թե ինչպիսի իրավիճակ է Ադրբեջանում՝ հարցազրույցում ներկայացրեց ԵՊՀ արևելագիտության ֆակուլտետի իրանագիտության ամբիոնի դասախոս Վարդան Ոսկանյանը:
-Ինչպե՞ս է ազդում ուկրաինական ճգնաժամն Ադրբեջանի քաղաքական ուղեծրի վրա:
-Դատելով ադրբեջանական մամուլի և հասարակական-քաղաքական շրջանակների արձագանքներից՝ կարելի է փաստել, որ Բաքվում լրջորեն անհանգստացած են այդ ճգնաժամի համատեքստում Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքականությամբ՝ ենթադրելով, որ ըստ իրենց իսկ եզրաբանության հաջորդ «զոհը» կարող է դառնալ Ադրբեջանը: Լրատվամիջոցների մակարդակով կատարվող վերլուծություններում երբեմն նկատելի են նույնիսկ ակնհայտ խուճապային տրամադրություններ: Ասենք, օրինակ՝ հայ-ադրբեջանական սահմանի հյուսիսարևելյան հատվածում մեր բանակի հուժկու պատասխանը հրադադարն անընդհատ խախտող հակառակորդի ուժերին, Բաքվի որոշ լրատվամիջոցներ մեկնաբանել էին, թե իբր դաշնակից Հայաստանի անմիջական օժանդակությամբ Ռուսաստանը պատրաստվում է հյուսիսից ուղղակիորեն ներխուժել Ադրբեջան:
Ալիևյան վարչակարգը անհանգստացած է նաև Ղրիմի հետ կապված գործընթացում ազգերի ինքնորոշման իրավունքի գերակայության ևս մեկ վերահաստատմամբ: Չնայած միջազգային իրավունքի մասնագետների գնահատմամբ Արցախի անկախության գործընթացը բազմաթիվ կողմերով ավելի անթերի է, քան Ղրիմի միավորումը Ռուսաստանին, և այս առումով թե՛ իրավական, թե՛ քաղաքական տեսանկյունից մենք անհամեմատ ավելի շահեկան վիճակում ենք, բայց այսուհանդերձ աշխարհի ցանկացած ծագում ինքնորոշման իրավունքի իրագործման հետևանքով հաջողությամբ պսակված ցանկացած գործընթաց դիտարկվում է որպես ևս մեկ լրացուցիչ կռվան ի հաստատումն Արցախի անկախության և հետագայում մայր Հայրենիքի հետ վերամիավորման: Հենց սա էլ Ադրբեջանում բերում է առանց այն էլ առկա հիստերիայի մթնոլորտի հերթական ջղաձիգ և անօգուտ պոռթկումների:
Երրորդ հանգամանքը, ինչը խիստ անհանգստացնում է Բաքվի ներկայիս վարչակարգին, ռուս-եվրոպական հարաբերությունների որոշակի լարման համատեքստում Արևմուտքի կողմից ադրբեջանական էներգակիրների՝ որպես ռուսական գազի այլընտրանք դիտարկումն է, ինչն ուղղակիորեն կարող է հանգեցնել Ռուսաստանի և Ադրբեջանի միջև տնտեսական և քաղաքական շահերի բախման, որի արդյունքում Մոսկվան աներկբայորեն կկիրառի իր ունեցած բոլոր լծակները՝ առանց այն էլ խախուտ պետական ավանդույթ ունեցող այսրկովկասյան այս երկրի ներսում լարվածության ստեղծման ուղղությամբ:
- Որո՞նք են Ադրբեջանի ներքին մարտահրավերները, և ի՞նչ զարգացումների կարող ենք ականատես լինել մոտակա ժամանակներում:
- Գաղտնիք չէ, որ հենց Ադրբեջանի ներսում առկա են լրջագույն խնդիրներ՝ կապված տեղաբնիկ ժողովուրդների՝ թալիշների, թաթերի (կովկասյան պարսիկներ), լեզգիների, ավարների, ինգիլոյների, խինալուղցիների, բուդուխցիների, ռուտուլցիների և այլոց տարրական իրավունքների իրացման հետ: Ընդ որում՝ իրենց հիմնահարցերի մասին արդեն բարձրաձայնում են ոչ միայն ինչ-որ առումով սեփական իրավունքների պահանջատիրությամբ արդեն «ավանդաբար» հայտնի թալիշները, լեզգիները և ավարները, այլ նաև թվում է, թե ձուլման գործընթացին կուլ գնացած կովկասյան պարսիկները, որոնք 20-րդ դարի սկզբներին դժբախտություն են ունեցել մասնակցելու այս արհեստածին պետության կազմավորման գործընթացին՝ ի դեմս 1918թ. թուրքական սվինների օգնությամբ հռչակված Ադրբեջանական Ժողովրդական Հանրապետության Մեջլիսի առաջին նախագահ Մուհամմադ Ամին Ռասուլզադեի և այլ հասարական-քաղաքական գործիչների: Մոտ 100 տարի անց, հիմա արդեն նրանք էլ են բարձրաձայնում իրենց ոտնահարված ազգային իրավունքների մասին՝ հայտարարելով Ադրբեջանական Հանրապետության թաթաբնակ շրջաններում «Շիրվանի Պարսկական Հանրապետության» ստեղծման ցանկության և կամքի մասին:
Վերջին մի քանի տարիների ընթացքում աննախադեպ աճ է գրանցվել նաև թալիշական ազգային-ազատագրական շարժման գործունեության առումով, և ընդամենը մեկ-երկու տարի առաջ բացառապես ինքնավարության խնդիր դնող թալիշական քաղաքական գործիչների հիմնական մասն արդեն այսօր խոսում է բացառապես Թալիշստանի անկախ պետականության վերականգման արդարացի պահանջի մասին:
Զարգացումների նման ընթացքում Բաքվի համար կա ևս մեկ տհաճ «անակնկալ». ակնհայտ է, որ տեղաբնիկ ժողովուրդների շատ ներկայացուցիչներ այլևս չեն հավատում հայ ժողովրդի «դիվականացմանն» ուղղված ադրբեջանական կեղծ քարոզչությանը՝ Արցախի օրինակը համարելով լավ իմաստով վարակիչ, իսկ հայերին ոչ միայն չդիտարկելով որպես թշնամական ժողովուրդ, այլև ձգտելով կապեր հաստատել և շատ հաճախ Հայաստանից և հայ ժողովրդից ակնկալելով առնվազն բարոյական աջակցություն իրենց պայքարին:
- Կրկին զուգահեռներ անցկացնելով Ուկրաինայի և Ադրբեջանի միջև, կարելի՞ է խոսել, որ Բաքվի առջև հայտնվեց ֆեդերալացման ճանապարհը:
- Ուկրաինական դեպքերի համատեքստում վերևում ասվածին անշուշտ կարիք կա ավելացնելու նաև «ֆեդերալացում» բառի շրջանառության ակտիվացմամբ և բազմէթնիկ երկրների պարագայում այդ սկզբունքի կիրառման հնարավոր հեռանկարով պայմանավորված Բաքվում ի հայտ եկած լրացուցիչ վախերի առկայության հանգամանքը: Ընդ որում՝ Ադրբեջանի կապակցությամբ ֆեդերալացման առաջարկները, որքան էլ տարօրինակ թվա, հնչել են ոչ թե Ռուսաստանից, այլ Եվրոպայից: Խնդիրն այն է, որ Արևմուտքում կարծես թե գիտակցում են իսլամիստական իրական վտանգի առկայությունն Ադրբեջանական Հանրապետությունում՝ պայմանավորված այդ երկրում նման շարժումների աննախադեպ ակտիվությամբ և ադրբեջանցի իսլամականների՝ Մերձավոր Արևելքում գործող ահաբեկչական խմբավորումների շարքերում լայնամասշտաբ ընդգրկմամբ:
Հավանաբար այս համատեքստում պետք է դիտարկել էթնիկ-տարածքային ինքնավարությունների միջոցով այդ երկրի ֆեդերալացմանն ուղղված արևմտյան որոշ հասարակական-քաղաքական շրջանակների այս տարվանից ակտիվացած գործողությունները համաեվրոպական կառույցների հարթակների օգտագործմամբ:
Խոսքը մասնավորապես անցյալ փետրվարին Բրյուսելում Եվրախորհրդարանի շենքում կայացած Հարավային Կովկասում խաղաղության հաստատմանը նվիրված հանդիպում-քննարկման մասին է, որտեղ Ադրբեջանին վերաբերող այլ հարցերին զուգահեռ բարձրացվել է նաև այս երկրի ֆեդերալացման հնարավորության խնդիրը:
Թե ինչպես կզարգանան գործընթացներն այս ուղղությամբ, դժվար է միանշանակ պնդել, սակայն մի բան պարզ է՝ ադրբեջանական իշխանությունների կողմից ֆեդերալացման մերժումը կամ դրա ճանապարհով առկա էթնիկական և կրոնական խնդիրների մեղմումը, ի վերջո, կարող է նաև հանգեցնել այս պետության, որպես առանձին քաղաքական և վարչատարածքային միավորի, գոյության դադարեցմանը, և նրա կողմից ներկայումս վերահսկվող տարածքներում մի քանի ազգային պետականությունների՝ Թալիշստանի, Լեզգիստանի, Ավարստանի և Շիրվանի Պարսկական Հանրապետության ի հայտ գալուն, իսկ նման զարգացումների համար արդեն հիմա առկա են, եթե ոչ բոլոր, ապա բազմաթիվ կարևոր նախադրյալներ:
-Ինչպե՞ս է փոփոխվում Ադրբեջանի վարկանիշը տարածաշրջանում և նրա հարաբերությունները անմիջական հարևանների հետ: Ինչպիսի՞ն է Իրան-Ադրբեջան հարաբերությունների ներկա վիճակը։
- Չնայած երկու կողմերից հատկապես վերջին շրջանում հնչող հավաստիացումներին՝ իրանա-ադրբեջանական հարաբերություններում չի հաջողվում հաղթահարել փոխադարձ կասկածի մթնոլորտը, որը պայմանավորված է նախևառաջ Բաքվի՝ Իրանի հանդեպ որդեգրած, ես կասեի՝ «գաղտնի թշնամական» քաղաքական անսասան ուղեգծով, որը պարբերաբար դուրս է գալիս նաև բացահայտ հարթություն: Օրինակ՝ շատ խոսուն է այն փաստը, որ Ադրբեջանը Իրանի միակ հարևանն է, որի հետ սահմանում պարբերաբար գրանցվում են միջպետական մակարդակի սրացումներ, փակվում են անցակետեր և այլն:
Միով բանիվ, երկու երկրների հարաբերություններում կան այնքան չլուծված խնդիրներ՝ սկսած Ատրպատականի հանդեպ Բաքվի տարածքային նկրտումներից, իբր «պարսկական շովինիստական ճնշումների զոհ բաժանված ադրբեջանցի ժողովրդի» գոյության մասին կեղծ քարոզչական թեզից և վերջացրած իրանական մշակութային ժառանգության յուրացումների փաստերով կամ Կասպից ծովի կարգավիճակի հիմնահարցով, որ պատկերավոր ասած, անհիմն և անուղղելի լավատես պետք է լինել կարծելու, թե դրանք կարող են լուծվել հեշտությամբ և կարճաժամկետ հեռանկարում:
Զրույցը վարեց լեյտենանտ
ԲԱԳՐԱՏ ՄՈՎՍԵՍՅԱՆԸ
ԲԱԳՐԱՏ ՄՈՎՍԵՍՅԱՆԸ
- Азербайджан начинался как проект по добыче и транспортировке добытых в его секторе Каспия газа и нефти. Для этого были зацементированы элиты, оставшиеся после армяно-азербайджанской войны у власти, в проект пошли инвестиции по двум главным направлениям. Первое – инвестиции в добывающую инфраструктуру. Второе – инвестиции в транспортную инфраструктуру.
Известно, что первой страной, официальной признавшей геноцид армян в 1965 году, стал Уругвай. Многие эксперты считают, что главную роль в этом сыграла влиятельная армянская диаспора, однако, это не совсем так. Конечно, сегодня армянская диаспора играет одну из ключевых ролей в политической жизни страны, но в тот период она не имела значительного политического веса. Инициатива принятия первой официальной резолюции по признанию факта Геноцида армян принадлежала тогдашнему вице-президенту Мартину Эчэгойену. Он родился и вырос в провинции Мальдонадо, где проживало большое количество армян, спасшихся в период 1915-1923 гг. Во время своего выступления перед Сенатом страны Эчэгойен заявил: «Армянский народ пережил страшную трагедию – геноцид. Мы знаем о геноциде еврейского народа, но думали ли мы, в результате чего большое количество армян оказались разбросаны по всему миру. Для нас большая гордость, что Уругвай стал домом для столь талантливого и трудолюбивого народа. Настало время сказать об этом всему миру и почтить память жертв геноцида». Об инициативе Эчэгойена было известно Турции, чьи дипломаты пытались сделать все (подкупы сенаторов, взятки), чтобы заставить уругвайского политика отказаться от продвижения резолюции. Все усилия были тщетны, резолюция была официально принята 20 апреля 1965 года.
Роберта Доула можно заслуженно считать не только близким другом армянского народа, но и отцом — основателем армянского лобби в США. Во время Второй мировой войны молодой Доул участвовал в боевых операциях, в результате которых был тяжело ранен. По возвращению в США его ожидала операция по ампутации правой руки. Однако доктор медицинских наук Гампар Киликян провел сложнейшую операцию, которая позволила не только избежать ампутации, но и стабилизировать состояние руки. Свое отношению к доктору Кликяну Доул выразил так: «Доктор Киликян для меня как второй отец. Он стал для меня чудом, посланным самым Богом. Никто, кроме него не верил в мое выздоровление». Доктор Киликян круглосуточно наблюдал за Доулом, а его жена готовила обеды и кормила как родного сына. Роберт Доул сделал фантастическую политическую карьеру: он был конгрессменом, стал лидером Республиканского большинства в Сенате и трижды баллотировался на пост президента США. Благодаря его поддержке Палата Представителей США в 1974, 1984 и 2006 годах принимала резолюцию по Геноциду армян. Он лоббировал закон, согласно которому президент США обязан каждое 24 апреля выступить с посланием к армянскому народу. Его связи и влияние оказали значительное влияние на политический взлет ряда американских армян, в том числе Джорджа Докмеджяна (35-й губернатор Калифорнии). Во время землетрясения в Спитаке Доул оказал значительное влияние на принятие Конгрессом акта о всеобъемлющей поддержке Советской Армении и лично вместе с командой спасателей прилетел в Армению. Он также способствовал оказанию США крупной безвозмездной финансовой помощи Армении и НКР и лоббировал открытие в Ереване офиса фонда «Вызовы Тысячелетия». Роберт Доул был награжден высшими наградами Армянского Национального Комитета Америки за «многолетний труд в борьбе за признание Геноцида армян, как в Конгрессе США, так и вне его, а также за содействие в решении широкого круга вопросов, представляющих интерес для граждан Америки армянского происхождения».
Бывший премьер-министр Франции Лионель Жоспен всегда предпочитал оставаться в тени в вопросах, не связанных с национальными интересами страны, но именно таковым премьер считал вопрос признания Геноцида армян. Будучи депутатом, Жоспен был одним из главных лоббистов резолюции по армянскому вопросу, принятой Европейским парламентом 18 июня 1987 года. При этом важно отметить, что именно Социалистическая партия, где Жоспен играл ведущую роль, стояла у истоков разработки и принятия закона об официальном признании Францией факта Геноцида армян в 2001 году. Тогдашний президент Франции Жак Ширак был категорически против принятия закона о признании геноцида и пытался давить на парламент страны. Чтобы «зарубить» резолюцию, Шираку было необходимо, чтобы большинство представителей Социалистической партии проголосовали против ее принятия. Для этого ему была необходима поддержка премьер-министра Лионеля Жоспена, который пользовался большой популярностью и уважением в среде французских армян. Для президента Ширака было шоком узнать, что Жоспен не только не выполнил его просьбу, но и подчеркнул необходимость официального признания Францией факта Геноцида армян. Все усилия и угрозы Турции были проигнорированы Жоспеном, который заявил, что «Турции не позволено давать Франции советы, какие законы принимать, а какие нет». В итоге, резолюция была принята единогласно, и Лионель Жоспен первым поставил под ней свою подпись, после чего это пришлось сделать Жаку Шираку. Данный инцидент испортил отношения президента и премьер-министра, но Жоспен прекрасно знал, чего ему будет стоить этот шаг.
Об этом человеке знает очень мало людей, но многие российские политики и дипломаты в шутку говорили, что он даст фору многим армянским патриотам. Речь идет об одном из самых ярких и талантливых российских дипломатах – Владимире Ступишине. Он стал первым Чрезвычайным и Полномочным Послом Российской федерации в Армении после распада СССР и занимал этот пост со 2 марта 1992 года по 13 сентября 1994 года. Владимир Ступишин всегда был ярым сторонником стратегического союза Армении и России и яростным защитником права армян Нагорного Карабаха на самоопределение. Пожалуй, он был тем ярким исключением, когда дипломат не следует «протоколу» и придерживается своих строгих убеждений. Именно это и послужило главной задачей его недолгого пребывания в Армении в качестве главы российской дипмиссии. Уезжая из Армении, Ступишин заявил: «Можете быть уверены, что я не забуду Армению и Карабах. Я вас не предам ни при каких обстоятельствах». Владимир Ступишин сыграл одну из ключевых ролей в принятии Государственной Думой России официального заявления об официальном признании факта Геноцида армян. В 1997 году он в качестве независимого наблюдателя на президентских выборах посетил Нагорно-Карабахскую Республику. Российский историк Виктор Шнирельман отмечает, что Ступишин всегда говорил российским властям о необходимости поддержки Армении и Карабаха. Является автором мемуаров: «Моя миссия в Армении». Был награжден медалью «Признательность» за оказанные НКР ценные услуги, за научное обоснование права народа Арцаха на самоопределение.
Джон Маршалл Эванс в какой-то степени является американским эквивалентом Владимира Ступишина. Выпускника Йельского университета, эрудита, написавшего блестящую аналитическую работу по взаимоотношениям США и СССР, ждала прекрасная дипломатическая карьера. Долгое время Эванс работал в дипломатических представительствах США в СССР, Иране и Чехословакии. После распада СССР занимал должность главного помощника Госсекретаря по вопросам политики на постсоветском пространстве. Джон Эванс, который свободно разговаривал на русском языке, отказался от предложения занять пост посла США в России, ввиду семейных проблем, из-за которых он не мог покинуть страну. В 2004 году он был назначен на должность посла США в Армении. Уже после первого года своей работы Эванс проникся большим уважением и симпатией к армянскому народу. «Конечно, я был знаком с армянами ранее, хорошо знал советский период армянской истории. Но, находясь здесь, я открыл для себя эту страну, этот народ. Я благодарен, что именно мне выпала честь стать связующим звеном между нашими странами и народами», — отмечал Эванс на слушаниях в комитете по международным делам Сената от 2005 года. В 2006 году посол Эванс сделал заявление, которое поставило крест на его дальнейшей карьере в качестве посла. Во время встречи с представителями армянской диаспоры он заявил: «Сегодня я назову это армянским Геноцидом. Вещи надо называть своими именами. Геноцид армян был первым геноцидом 20-ого столетия и мир должен найти в себе мужество и осудить это». Данное заявление шокировало Государственный департамент США и Белый Дом, которые избегали употребления термина «Геноцид». При этом Эванс в интервью «The Los-Angeles Times» отметил: «Я знал, что использование слова «Геноцид» не соответствует политике США. Но 90 лет – это долгий период, и настает время, чтобы вещи назывались своими именами». Реакция последовала незамедлительно, и 24 мая 2006 года Эванс был отозван обратно в США. Сегодня Джон Эванс активно лоббирует признание Геноцида армян, пишет статьи и выступает на различных мероприятиях армянской диаспоры.